Geoturystyka

Wyprawy - Dookoła świata

Półwysep Kolski - wyprawa naukowa 2003

÷Europa, Rosja, Półwysep Kolski

2

W sierpieniu 2003 roku ekipa koła naukowego ZN "Kola" złożona z przyszłych mineralogów geofizyków, geoturystów i botaników wyrusza na podbój półwyspu Kolskiego. Głównym celem wyprawy był masyw Chibiński.

Półwysep Kola jest północno - wschodnią częścią Skandynawii, w całości znajduje się za Kołem Podbiegunowym Północnym. Jego powierzchnia to 140 tys. km2. Półwysep opływają wody Morza Barentsa (od północy) oraz Morza Białego(od południa i wschodu). Geograficznie oddzielony jest on od reszty Skandynawii rzeką Kola (na północy), jeziorem Imandra i rzeką Niwa (na południu). Rzeka Niwa płynąc wzdłuż uskoku oddziela południowe wychodnie Laplandzkiego Pasa Granulitowego od jednostek otaczających wieku białomorskiego.

Administracyjnie cały Półwysep Kola wraz z terenami przyległymi po zachodniej stronie należy do okręgu Murmańskiego. Po za nielicznymi wzgórzami przekraczającymi wysokość 500m.n.p.m. na półwyspie średnio wzgórza rzadko przewyższają wysokość 100m n.p.m. W zachodniej części znajdują się masyw Chibiński - najwyższe zrębowe wzniesienie o wys. 1200 m n.p.m. rozdzielone tektonicznymi obniżeniami, w południowej części - silnie zabagniona, pagórkowata nizina. Na północy wybrzeże klifowe. Na półwyspie widoczne są świeże ślady ostatniego zlodowacenia.

Geologia Półwyspu

3

Legenda do mapy geologicznej Półwyspu Kolskiego

1. intruzje wysoko alkaiczne
2. skały osadowe
3. granitoidy późno-proterozoiczne
4. granitoidy wczesno-proterozoiczne
5. skały zmetamorfizowane wczesno-proterozoiczne często wysoko ciśnieniowe
6. skały zasadowe
7. granito-gnejsy
8. granulity
9. granitoidy późno-archaiczne
10. sedymenty archaiczne
11. metamorfity archaiczne
12. pasy zieleńcowe
13. fragment skorupy oceanicznej
14. inne skały metamorficzne
15. inne skały metamorficzne
16. granitoidy
17. amfibolity laplandzkiego pasa granitulowego
18. jakieś gnejsy
19. granito-gnejsy, migmatyty
20. zapadanie
21. granice
22. uskoki

Półwysep Kola budują głównie skały prekambryjskie a nawet archaiczne. Są to głównie różnego rodzaju granitognejsy i granulity. W części półwyspu na wschód i północ od Laplandzkiego Pasa Granulitowego Kola dominuje wysoki metamorfizm regionalny skał (Facje granulitowe z sillimanitem i kordierytem). Skały osadowe w postaci niezmetamorfizowanej występują w ograniczonej ilości głównie w północnych częściach płw. Kola w okolicy płw. Rybaczyj. Najmłodszymi utworami na płw. Kola są osady zwietrzelinowe i postglacjalne głównie czwartorzędowe. Skały te mają przeciętnie miąższość dochodzącą do kilku metrów. W czasach współczesnych płw. Kola podlega niewielkim ruchom pionowym, wznoszącym związanym z izostatycznym odprężaniem postglacjalnym. Ruchy te mają amplitudę rzędu do kilku cm na sto lat.

Minerały na Półwyspie

Różnorodność występujących tutaj minerałów sprawia że półwysep jest szczególnie atrakcyjny dla geologów, kolekcjonerów. Wiele z nich zostało odkrytych po raz pierwszy właśnie na tym obszarze (na przykład murmanit czy lorenzenit(ramzait)) Spotykać można tu między innymi: Kwarc, minerały alkaiczne, lorenzenit, rubin (odmiana korundu zabarwiona na czerwono), eudialit, staurolit i chastolit traktowane są niekiedy jako amulety, egiryn (bardzo pospolity w syenitach nefelinowych na półwyspie).

Masyw Chibiński

4 Masyw Chibiński położony jest w centralnej części półwyspu (północna część tarczy bałtyckiej). Zajmuje powierzchnie ponad 1300 km2. Największym wzniesieniem jest góra Yudychvumchorr (1200 m).
Od zachodu masyw ten ograniczony jest jeziorem Imandra, a od wschodu jeziorem Umboziero. Chibiny to zrębowe wzniesienia rozcięte tektonicznie i erozyjnie, u podnóży zboczy widoczne są stożki usypiskowe, roślinność tundrowa.
Jeśli chodzi o budowę geologiczną to masyw ten jest centralną intruzją skał wysokoalkaicznych, która jest zarazem największym złożem apatytu na świecie. Generalnie odsłonięcia zbudowane są z chibinitów (skały górnodewońskie), czyli wysokoalkaicznych odmian sjenitu nefelinowego o strukturze przeważnie grubokrystalicznej. Zbudowane są one głównie ze skaleni alkaicznych (ortoklaz, mikroklin), plagioklazów, z apatytem, nefelinem, eudialitem, egirynem oraz minerałami rudnymi - ilmenitem, tytanitem, magnetytem; towarzyszą niekiedy astrofyllit, lorenzenit i inne minerały bogate w pierwiastki ziem rzadkich.

W południowej części regionu znajdują się Apatyty, miasto założone wraz z rozpoczęciem eksploatacji złóż apatytów i nefelinów. Przy Akademii Nauk znajduje się ciekawa ekspozycja skał występujących na półwyspie Kolskim. Między innymi: amazonit (pertyt złożony z mikroklinu i albitu), pegmatyt egirynowo-plagioklazowy, pegmatyt z eudialitem, pegmatyt mikroklinowy, ruda tytanitowa, amfibolit z okazałymi granatami.

5W sierpniu 2003 ruszamy na wyprawę naukową. W drodze na półwysep Kolski zatrzymujemy się na kilka dni w Sankt Petersburgu . To piękne miasto położone w delcie Newy i na przyległej nizinie, nad Zatoką Fińską. Jest to największy po Moskwie ośrodek gospodarczy, kulturowy i naukowy Rosji. Ciekawostką dla geologów może być Izaakiewski Sobór - kościół zbudowany z ok. 100 odmian petrograficznych skał sprowadzanych z całego świata. W Ermitażu, jednym z bardziej znanych muzeów w Rosji, naszą uwagę przykuły piękne wazy wykonane z minerałów (malachitowa i azurytowa), także stoły z pięknymi blatami wykonanymi z różnych odmian "marmuru".

6 Po kilku dniach spędzonych w Petersburgu wyruszamy na półwysep. Rejon ten uważany jest przez wielu za "mineralogiczne Eldorado". Nasze pierwsze wyjście w teren to okolice doliny Małaja Biełaja, na północny zachód od miasta Kirowsk.

7 Po przejściu kilku kilometrów ukazuje nam się jezioro Mały Vudjavr. Ruszamy doliną strumienia Poacziok mijając cyrki polodowcowe góry Takhtar Vumchorr kierujemy się w stronę przełęczy Ramzaja. Pojawiają się pierwsze odsłonięcia skał, pobieramy pierwsze próbki. W miarę wzrostu wysokości coraz częściej napotykamy płaty zalegającego śniegu. Docieramy do przełęczy Ramzaja. Natrafiliśmy tu na ciekawą żyłę wysokoalkaiczną: piroksenowo - oliwinową. Sklasyfikowaną jako żyła meltegitowa. Przechodzimy na drugą stronę przełęczy i rozbijamy obóz u stóp góry Yudychvumchorr (1200 m).

8 Kierujemy się na zachód, po ciężkiej przeprawie przez rzekę docieramy do miejscowości Chibiny, położonej nad wielkim jeziorem Imandra. Otaczające cały masyw Chibiński od strony zachodniej. Jego powierzchnia to 876 km2 (180 km długie, 30 km szerokie). Cechuje go silnie rozwinięta linia brzegowa, ponad 140 wysp. Maksymalna głębokość zbiornika to 67 m.

Góra Olimpijska

9 Góra Olimpijska znajduje się także w południowej części Chibin, na wschód od miasta Kirowsk. Ze szczytu rozciąga się przepiękny krajobraz o rzeźbie polodowcowej (liczne jeziora). Widać stąd panoramę miasta Kirowsk, jeziora Bolshoi Vudjavr i Maly Vudjavr . Widać płaski charakter chibińskich szczytów. Mamy tu słabo rozwinięte doliny o charakterze uskokowym. Prawdopodobnie są to efekty działania zamrozu w systemie spękań. Znajduje się tu duży ośrodek sportów zimowych. Z góry widać panoramę prawie całego masywu.

Masyw Lowoziero

4 Masyw Lowoziero, nieco mniejszy od Chibin (jego powierzchnia to ok. 650km2; największe wzgórza nie przekraczają 1000 m n.p.m., położony jest na wschód od masywu Chibińskiego. Oba masywy oddziela od siebie jezioro Umboziero. Od wschodu masyw Lowozierski ograniczony jest jeziorem Lowoziero. Największym miastem w tej okolicy jest Riewda.

Nasze kolejne wyjście w teren to właśnie Masyw Lowoziero. Jednostka ta, podobnie jak Chibiny to intruzja skał wysokoalkaicznych, głównie sjenitów nefelinowych. W północnej części masywu znajduje się góra Flora, z której rozciąga się widok na rozległą równinę kolską, bardzo zabagnioną z licznymi jeziorami, można zaobserwować jezioro Lowoziero. Skały przez nas znalezione na tym terenie to głównie sjenity: z lorenzenitem i eudialitem, eudiality z egirynem. 10

Ogród botaniczny

Najbardziej wysunięty na północ ogród botaniczny założony w 1931 roku usytuowany jest u stóp góry Vudjavrchorr, siedem kilometrów od centrum miasta Kirowsk. Jego powierzchnia to prawie 17 km2. Kolekcja liczy ok. 2500 gatunków roślin typowych dla tej szerokości geograficznej oraz sprowadzanych z całego świata. (Kałkazu, Tybetu, Himalajów, Kanady, wybrzeży USA) w celu aklimatyzacji roślin do surowych warunków klimatu półwyspu. [jeden z trzech na świecie położonych poza kołem polarnym]

Region Chibin jest bardzo ciekawym obiektem geoturystycznym. Różnorodność skał, nierzadko występujących tylko na tym rejonie przyciąga geologów z całego świata.


26

AGH
Akademia Górniczo-Hutnicza
im. Stanisława Staszica
Wydział Geologii, Geofizyki
i Ochrony Środowiska
Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki
al. Mickiewicza 30,
30-059 Kraków
link: journals.agh.edu.pl/geotour