Geoturystyka

Relacje z podróży - Europa

Przełom Krzyworzeki

÷Polska, Pogórze Wiśnickie

Wprowadzenie
000Krzyworzeka to kolejny potok zasługujący na uwagę turystów wędrujących po Pogórzu Wiśnickim. Bierze on swój początek gdzieś na stokach Wierzbanowskiej Góry w Beskidzie Wyspowym a następnie płynie ku północy przez Pogórze Wiśnickie i uchodzi do Raby w Stadnikach. Pomiędzy miejscowościami Czasław i Skrzynka tworzy on przełom, który nie figuruje w żadnym naukowym katalogu ani w bazie obiektów geoturystycznych.  Nie prowadzi tam żaden szlak turystyczny. Jego walory geoturystyczne są efektem ubocznym powodzi, zwłaszcza tej ostatniej w 2014 roku.   W Beskidzie Wyspowym, u źródeł potoku opady są znacznie wyższe niż na Pogórzu Wiśnickim. Wezbrane wody spływające z beskidzkich stoków wyrządzają szkody i są zagrożeniem dla drogi wojewódzkiej 964 z Dobczyc do Kasiny Wielkiej. Równocześnie te same wezbrania odsłaniają w różnych miejscach przełomu skały płaszczowiny śląskiej. Przełom Krzyworzeki może być celem wycieczki sam w sobie a może też stanowić atrakcyjną trasę łączącą Raciechowice z Dobczycami. Dwie miejscowości warte zobaczenia z innych powodów niż geologia. Osobiście polecam ten drugi wariant.
Raciechowice
002Jest to duża wieś, siedziba gminy położona na wzgórzu ponad doliną Krzyworzeki wśród licznych sadów. Na południe od miejscowości wznosi się góra Grodzisko, którą opisałem już kiedyś w artykule o dolinie Stradomki. Proponuję zacząć wycieczkę od obejrzenia tutejszych zabytków: dworu zbudowanego w 1760 roku oraz drewnianego kościoła parafialnego pw. Św. Jakuba Starszego i Św. Katarzyny Aleksandryjskiej zbudowanego w 1720 roku. Dwór był w bardzo kiepskim stanie, kiedy go ostatni raz widziałem, więc warto sprawdzić czy jeszcze istnieje. Następnie ci spośród turystów, którzy dotychczas nie byli na Grodzisku, a chcieliby być, mogą się tam udać. Pozostałym proponuję udać się w kierunku zachodnim do mostu na Krzyworzece w Czasławiu.
Przełom Krzyworzeki
005Spacer wzdłuż koryta Krzyworzeki od mostu w Czasławiu do mostu w Skrzynce łączy w sobie naukową zabawę z zabawną nauką. Najwięcej zabawy dostarcza wielokrotne przekraczanie koryta potoku po kamieniach. Walory naukowe tej trasy to liczne odsłonięcia skał płaszczowiny śląskiej, a mówiąc dokładniej jej warstw istebniańskich, które napotkamy głównie na prawym brzegu. Lewy brzeg jest na znacznej długości obudowany umocnieniami drogi wojewódzkiej 964. Kierując się w dół rzeki od mostu w Czasławiu napotykamy najpierw wychodnię gruboławicowego piaskowca zapadającą ku północy. Zaraz obok, jeszcze grubsza ławica piaskowca przegradza koryto potoku. Dalszy ciąg zabawnej nauki zapewniają kolejne wychodnie zlepieńców, w tym skalny grzyb, który powstał z płyty zlepieńca zalegającej na mniej odpornych utworach a także kolejne wychodnie różnych odmian piaskowców. Jednak nawet najlepsza zabawa może się znudzić. Dla odmiany, zatem warto przy pierwszym napotkanym moście skręcić w prawo by zobaczyć położony wśród lasów dwór Bujwidów.  Zbudowany w 1899 roku nie imponuje może oryginalną architekturą, ale jest związany z losami dwóch wybitnych postaci.  Otóż jego właścicielem był Odon Bujwid wybitny bakteriolog i esperantysta.  Jest to również miejsce urodzenia generała Ludomiła Rayskiego wybitnego lotnika, współtwórcy polskiego lotnictwa w okresie międzywojennym, uczestnika II wojny światowej.
009Poniżej mostu na drodze do dworu krajobraz doliny wyraźnie się zmienia.  Najpierw Krzyworzeka płynie przy samej szosie. Potem koryto rzeki oddala się od szosy. W zakolu, na prawym brzegu można zauważyć schodzący do wody jęzor osuwiska. Dalej rzeka żłobi swoje koryto w aluwiach. Idąc w dół potoku najpierw na prawym brzegu napotykamy kilkumetrowej wysokości podcięcie erozyjne o długości ponad 100 m. Następnie rzeka zgodnie z nazwą zmienia raptownie kierunek na wschodni i odsłania kolejny profil aluwiów na brzegu lewym.  Idąc dalej w dół potoku dochodzi się do zalesionego wysokiego zbocza na prawym brzegu. Tu krajobraz znów się zmienia, bowiem zaczyna się kolejny skalny odcinek przełomu. Woda rozcina wzdłuż szczelin warstwy piaskowca dzieląc je na szereg spłaszczonych wysepek.  Gruboławicowe piaskowce odsłaniają się także na znacznej długości na prawym brzegu. Przed mostem w Skrzynce pojawiają się odsłonięcia glin i zwietrzelin łupkowych. Poniżej mostu w Skrzynce Krzyworzeka płynie dalej w kierunku Stadnik. Proponuję jednak zakończyć na tym moście nadrzeczną część wycieczki i udać się szosą do Dobczyc.
Dobczyce
015Jest kilka powodów, dla których to małe miasteczko jest znane. Dla mieszkańców Krakowa jest znane z racji zapory i zbiornika wodnego na Rabie, z którego woda trafia do krakowskich wodociągów.  Szachiści znają je, jako miejsce Międzynarodowego Festiwalu Szachowego im. Józefa Dominika.  Wszystkich turystów zainteresuje zapewne zamek królewski na skalistym wzgórzu nad Rabą. Wzniesiony jeszcze przed panowaniem Kazimierza Wielkiego został z końcem XVIII i w XIX wieku niemal w całości rozebrany. Od kilkudziesięciu lat jest pieczołowicie odbudowywany dzięki staraniom PTTK. Warto zwiedzić tutejsze muzeum regionalne PTTK, które oprócz odbudowanych pomieszczeń zamku obejmuje też mini skansen położony w zasadzie na tym samym wzgórzu, choć oddzielony od zamku.  To tutaj przez wieki znajdowało się miasto Dobczyce. W drugiej połowie XVIII wieku z braku miejsca miasto przeniosło się w dolinę Raby, na swoje dzisiejsze miejsce a na wzgórzu pozostały resztki murów obronnych z bramą, i kościół św. Jana, zaś na miejscu starego miasta znajduje się dziś skansen budownictwa ludowego.  Jeśli ktoś przyjedzie tu w zimie to musi się pogodzić z tym, że muzeum zastanie nieczynne. A zatem, z atrakcji pozostanie jeszcze miejscowa gastronomia, a potem trzeba będzie opuścić to sympatyczne miasteczko. Można w tym celu korzystać z licznych busów kursujących do Krakowa.

–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
Dla potrzeb niniejszego artykułu oprócz własnych obserwacji wykorzystałem informacje pochodzące ze Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski 1:50000 Arkusz Wieliczka (J. Burtan 1956) oraz ze stron internetowych Stowarzyszenia Lokalnej Grupy Działania „Turystyczna Podkowa”

26

AGH
Akademia Górniczo-Hutnicza
im. Stanisława Staszica
Wydział Geologii, Geofizyki
i Ochrony Środowiska
Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki
al. Mickiewicza 30,
30-059 Kraków
link: journals.agh.edu.pl/geotour