Geoturystyka

Relacje z podróży - Europa

Barcelonnette – Miasto w cieniu osuwisk

÷Francja, Prowansja

000Przekonałem się niedawno, że Alpy mogą być atrakcyjne nie tylko dla narciarzy i alpinistów. Odwiedziłem bowiem Barcelonnette – francuskie miasteczko położone w Alpach Prowansalskich w dolinie Ubaye. Choć malowniczo położone, miasto to nie jest spokojnym miejscem do życia. Dolinę Ubaye od wieków nękają powodzie. Wraz z całym departamentem Alpes de Haute Provence, Barcelonnette jest zagrożone trzęsieniami ziemi. Jeśli dodamy do tego osuwiska, potoki błotne, gruzowe i gruzowo-błotne schodzące z alpejskich stoków do doliny to mamy taką mieszankę górskich żywiołów, że nasuwa się pytanie czy założenie miasta w tym miejscu to dobry pomysł. Dobry czy zły, pomysł ten przyszedł do głowy Ramonowi Berenguer’owi IV, który lokował miasto w 1231 roku. Jeśli wziąć pod uwagę, że był on równocześnie władcą Katalonii, to nie dziwi nazwa miasteczka, którą tradycyjnie tłumaczy się, jako zdrobnienie od Barcelony. Klęski żywiołowe, które dla mieszkańców były i są utrapieniem sprawiły, że miejscowość zyskała dużą popularność wśród uczonych zajmujących się naukami o ziemi i o środowisku. Władzom lokalnym nie pozostało, więc nic innego jak spróbować uczynić z niefortunnego położenia czynnik rozwoju i w ostatnich latach w opuszczonych przez wojsko koszarach powstało centrum badawczo-edukacyjne „Seolane” specjalizujące się w badaniach zagrożeń naturalnych. Właśnie tam spędziłem ostatni tydzień czerwca 2013 roku, a swoje wrażenia przedstawiam poniżej.
Krajobraz
001Miasto jest wyjątkowo malowniczo położone u zbiegu dwóch alpejskich dolin. Doliny rzeki Ubaye oraz doliny jej dopływu Bachelard. Ponad miastem ze wszystkich stron wznoszą się alpejskie szczyty. Najwyższy z nich, Grand Berard (3048 m npm) wznosi się na północ od miasta. Najbardziej malowniczy to Le Chapeau de Gendarme (2685 m npm) położony na południe od miasta. Kolejny to Grande Seolane (2909 m npm.) wznoszący się na południowy wschód od miasta. Zwarta zabudowa miasteczka zajmuje płaskie dno doliny, wyżej na stosunkowo łagodnych zboczach rozpościerają się łąki, pastwiska, wśród których rozlokowały się niewielkie przysiółki o wybitnie wiejskim charakterze. Widoki pasącego się bydła, kóz czy osiołków to jeszcze jeden sielski motyw tutejszego krajobrazu. Wyżej rosną zarośla i sosnowe lasy z płatami łąk, jeszcze wyżej widać skaliste szczyty Alp. Nie osiągają one w tej okolicy takich wysokości by powstały lodowce, ale skoro w końcu czerwca mogłem podziwiać skaliste szczyty udekorowane licznymi białymi płatami śniegu to sadzę, że mniej lub więcej śniegu jest tu przez większość roku.
Architektura
005Mimo długiej historii większość zabudowy starego centrum pochodzi z okresu po wielkim pożarze w 1628 roku. Świadkiem wcześniejszej epoki jest wieża kardynalska zbudowana w XV wieku, jako dzwonnica klasztoru dominikanów. Natomiast zdecydowana większość zabudowy centrum Barcelonnette pochodzi z okresu późniejszego. Na szczególną uwagę zasługuje ratusz zbudowany w latach trzydziestych ubiegłego wieku. Z uwagi na brak wieży nie od razu kojarzy się właściwie a francuski napis Hotel de Ville też może się błędnie kojarzyć osobom nieznającym francuskiego (w tym i mnie).
Wbrew nazwie trudno się dopatrzyć w architekturze tego miasteczka jakiegoś szczególnego podobieństwa do Barcelony. Natomiast wyraźnie widoczne są jego związki Meksykiem. W drugiej połowie XIX-go i w pierwszej połowie XX-go wieku wielu mieszkańców wyemigrowało tam z Barcelonnette. Niektórzy z nich zdołali dorobić się majątków i powrócić. Pobudowali oni tu szereg willi w stylu kolonialnym, które stanowią dziś specyficzny element architektury miasta. Choć budowane były stosunkowo niedawno to walory architektoniczne sprawiły, że kilkanaście willi w Barcelonnette figuruje na liście obiektów francuskiego dziedzictwa kulturowego. Jest też inna, bolesna karta w historii związków miasteczka z Meksykiem. Otóż w I wojnie światowej zginęło 10 obywateli Meksyku, którzy wrócili do Barcelonnette by walczyć po stronie Francji. Fakt ten upamiętnia tablica pamiątkowa.
Osuwiska
011Szereg cech środowiska sprzyja rozwojowi osuwisk na stokach gór otaczających Barcelonnette. Pierwszą i najbardziej oczywistą jest rzeźba terenu, a konkretnie znaczne nachylenia stoków. Druga niemniej ważna to budowa geologiczna. Fragment doliny Ubaye, w którym ulokowało się miasteczko stanowi okno tektoniczne w eoceńskiej płaszczowinie zbudowanej z odpornych piaskowców i wapieni, w którym odsłaniają się miękkie, ciemne, słabo przepuszczalne margle wieku jurajskiego (oxford i kelowej). Taka struktura sprzyja powstawaniu zarówno małych i płytkich jak i rozległych i głębokich osuwisk. Kolejnym czynnikiem sprzyjającym powstawaniu osuwisk jest tutejszy klimat określany, jako suchy górski klimat śródziemnomorski. Opady są nieregularne. Roczne sumy w okresie 1928-2002 wahały się od 412 do 733 mm. Burze z nawalnymi opadami (ponad 50 mm/godz.) występują głównie w lecie i jesienią.
Osobiście obejrzałem dwa duże osuwiska i sadzę, że każde z nich może być samo w sobie celem wycieczki dla turystów zainteresowanych geologią. Osuwisko Super-Sauze znajduje się na lewym zboczu doliny Ubaye ponad przysiółkiem o tej samej nazwie, w leju źródłowym potoku Sauze. Górna krawędź niszy osuwiska sięga wysokości 2105 m npm. Dolny kraniec jęzora jest usytuowany na wysokości 1740 m npm. Osuwisko jest długie na ok. 900 m a jego średnia szerokość wynosi 135 m. Osuwisko powstało w 1960 roku i jest wciąż aktywne. Szacuje się, że osuwa się z prędkością od 0.01 do 0.4 m na dobę.
014Po przeciwnej stronie doliny Ubaye ponad wioską Saint-Pons znajduje się drugie wielkie osuwisko - La Valette. W dzisiejszej formie powstało w marcu 1982 roku. Ale badania wskazują, że było to ponowne uruchomienie starszego osuwiska. Osuwisko rozciąga się na długości ok. 2 km a jego szerokość wynosi od ok. 200 m w części dolnej i środkowej, do 500 m w części górnej. Objętość przemieszczonego materiału szacuje się na ok. 3,5 mln m3. Również to osuwisko jest aktywne. Fachowcy oszacowali, że w latach 2005 – 2010 osuwało się nadal w tempie ok.1-2 m. rocznie. Ruch osuwiska wciąż stanowi zagrożenie dla ok. 170 domostw poniżej.
Dla potrzeb niniejszego artykułu oprócz własnych obserwacji wykorzystałem informacje pochodzące ze stron internetowych Patrimoine de France oraz French National Landslide Observatory OMIV

26

AGH
Akademia Górniczo-Hutnicza
im. Stanisława Staszica
Wydział Geologii, Geofizyki
i Ochrony Środowiska
Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki
al. Mickiewicza 30,
30-059 Kraków
link: journals.agh.edu.pl/geotour