Geoturystyka

Relacje z podróży - Europa

Dolina Popradu - trasa geoturystyczna ( od Leluchowa po Stary Sącz )

÷Polska, Dolina Popradu

Poprad to wyjątkowa rzeka o zaskakującym, nietypowym biegu od samych źródeł aż do ujścia. Na terenie naszego państwa leży tylko część doliny Popradu a mianowicie ok. 62,6 km, przy całkowitej długości rzeki wynoszącej 169,8 km. Źródła Popradu znajdują się w Słowackich Tatrach na wysokości 1960 m n.p.m. Od Leluchowa, na odcinku ok. 30 km rzeka stanowi granicę państwową pomiędzy Polską i Słowacją a od przejścia granicznego w Mniszku płynie już przez terytorium Polski. Od Andrzejówki do Mniszka rzeka silnie meandrując przełamuje się przez Beskid Sądecki. Przełom ma charakter antecedentny, co oznacza że dolina tworzyła się równocześnie z wypiętrzającymi się poprzecznie do jej biegu grzbietami górskimi. W okolicach Biegonic k. Nowego Sącza Poprad wpada do Dunajca, stanowiąc jego największy dopływ. Rzeka stanowi centralny akcent Beskidu Sądeckiego, dzieli go bowiem na dwie części: zachodnią- czyli Pasmo Radziejowej i wschodnią- czyli Pasmo Jaworzyny Krynickiej.

1 Geologia regionu, przez który przepływa Poprad po stronie polskiej, jest geologią Karpat Zewnętrznych. Beskid Sądecki, którego centralną oś stanowi dolina Popradu, tworzy największa i najbardziej wewnętrzna płaszczowina Karpat Zewnętrznych - płaszczowina magurska. Jest ona płasko nasunięta na swoje przedpole. Odkucie płaszczowiny nastąpiło w obrębie utworów górnej kredy. Z pośród czterech podjednostek wchodzących w skład serii magurskiej: krynickiej, sądeckiej (bystrzyckiej), gorlickiej (raczańskiej) i Siar, w dolinie Popradu można wyodrębnić dwie: krynicką i sądecką (bystrzycką). Główne różnice zaznaczające się pomiędzy tymi podjednostkami polegają na odrębnych facjalnych wykształceniach osadów oraz stylach tektonicznych. Zróżnicowanie stylów tektonicznych podjednostek sprawiło, że utwory podjednostki krynickiej tworzą system stromych antyklin i płaskich synklin, natomiast utwory strefy sądeckiej wykazują blokowo - fałdowy typ budowy, w którym najpowszechniejsze są wąskopromienne fałdy.

Poprad już w przeszłości odgrywał ważną rolę, tzw. "Szlak Popradzki" miał duże znaczenie w handlu przede wszystkim zbożem, ale także wódką, żelazem, płótnem oraz węgierskim winem. Jednak po wyniszczeniu lasów a także wskutek powodzi, która miała miejsce w 1813 roku i spowodowała zmianę koryta, Poprad przestał być spławny. Dlatego też najbardziej ruchliwe porty w Muszynie, Piwnicznej i Starym Sączu trzeba było zlikwidować. Jednak Poprad nadal był wykorzystywany, zwłaszcza zimą, kiedy to można było się przemieszczać saniami po zamarzniętej rzece. W 1876 r. poprowadzono wzdłuż rzeki linię kolejową z Tarnowa do Budapesztu. Pomiędzy Żegiestowem a Andrzejówką powstał tunel podziemny, w celu pominięcia największego meandra rzeki. Przeprowadzenie linii kolejowej spowodowało, że do miejscowości uzdrowiskowych, które właśnie zaczęły się rozwijać zaczęli napływać turyści.
Wody mineralne to podstawa istnienia i rozwoju uzdrowisk, których w dolinie Popradu nie brakuje. Dzięki obfitości źródeł region ten jest nazywany "Popradzkim Zagłębiem Balneologicznym". Miejscowa ludność od najdawniejszych czasów wiedziała o "kwaśnej wodzie" i używała jej do gaszenia pragnienia w skwarne dni, w czasie sianokosów i żniw. Największe uzdrowiska, takie jak: Piwniczna, Żegiestów i Muszyna - Złockie, powstały pod koniec XVIII i na początku XIX wieku. W dolinie występują wody mineralne, wody lecznicze, wody o właściwościach leczniczych, wody swoiste a także peloidy i ekshalacje suchego dwutlenku węgla. Zupełna niezależność zasobów od powierzchniowej budowy geologicznej wskazuje na ich głębinowe, juwenilne pochodzenie.

Beskid Sądecki wraz z doliną Popradu stanowi odrębną jednostkę pod względem geograficznym, etnograficznym, a przede wszystkim pod względem przyrodniczym. Odrębność klimatyczna czy botaniczna obszaru wynika głównie z położenia i morfologii terenu - różnice wysokości dochodzą do 1000 m. To pozwala na wyodrębnienie trzech pięter klimatycznych. Jest tu zatem:
-piętro umiarkowanie ciepłe - do wys.750 m n.p.m. ze średnią temp. roczną 6-8 stopni C
-piętro umiarkowanie chłodne - w pasie 750-1100m n.p.m. ze średnia temp. roczna 4-6 stopni C
-piętro chłodne ( występuje tylko w górnych partiach) - pow. 1100m ze średnią temp.4 stopni C

Znaczna część doliny Popradu jest objęta ochroną prawną przez Popradzki Park Krajobrazowy utworzony w 1987 roku. Powierzchnia parku przekracza 54 tys. ha (z otuliną 76 tys. ha)- jest to jeden z największych parków krajobrazowych w Polsce. W PPK dominują lasy, które zajmują ok.70% jego powierzchni. W lasach można spotkać przede wszystkim sarny i jelenie. Pospolity jest też borsuk, stosunkowo często występują dziki, rzadziej natomiast wilki, rysie, żbiki czy wydry. Niedźwiedzie zostały niemal całkowicie przetrzebione.

2W dolinie Popradu znajduje się też rezerwat przyrody, "Rezerwat Obrożyska". Został utworzony w 1919 roku i obecnie zajmuje powierzchnię 100.38 ha. Chroni lasy grądowe typu Tilio-Carpinetum z dominacją lipy. Rezerwat leży w miejscowości Milik, w paśmie Jaworzyny i należy do Leśnictwa Majerz, Nadleśnictwa Muszyna. W rezerwacie tym możemy oglądać wiekowe lipy. Większość drzew przekroczyła 90 lat, a ich wysokość dochodzi do 37 m, natomiast obwód pni wynosi przeciętnie 140-160cm. Na terenie rezerwatu w 1992 roku została wytyczona ogólnodostępna ścieżka przyrodnicza.

Ze względu na unikatowość doliny Popradu, jej bogactw naturalnych oraz liczne atrakcje proponujemy trasę, dzięki której chcemy przybliżyć każdemu walory geoturystyczne tego regionu. Trasa jest wytyczona wzdłuż biegu rzeki - od przejścia granicznego w Leluchowie aż do samego ujścia.

1. Leluchów to miejscowość pięknie położona nad Popradem, tuż przy granicy polsko- słowackiej. Warto zobaczyć tu odsłonięcie pstrych margli leluchowskich znajdujące się przy polnej drodze w Leluchowie. Zostało ono zaproponowane do objęcia ochroną jako stanowisko dokumentacyjne przyrody nieożywionej. Są to utwory formacji malcowskiej i należą do ogniwa margli leluchowskich. Margle są skałami osadowymi o składzie pośrednim między skałami węglanowymi i ilastymi, składają się głównie z węglanu wapnia i minerałów ilastych. Powstają najczęściej na dnie zbiornika morskiego w wyniku jego pogłębiania się. Są to skały nieprzepuszczalne. W Leluchowie znajduje się także piękna drewniana cerkiew p.w. Św. Dymitra leżąca na "Szlaku architektury drewnianej", otoczona 100- letnimi lipami, które są Pomnikami Przyrody.

2. Osuwisko przy drodze - obiekt znajduje się ok. 4 km od polsko- słowackiego przejścia granicznego w Leluchowie, ponad drogą po prawej stronie. Mierzy ok. 25 m wysokości, i ok. 80 m szerokości, przeważnie nie widać systematycznych ławic, jedynie gruz wymieszany z glebą. Silnie spękane łupki mieszają się i zsuwają na dół ku drodze. Osuwisko nie jest zabezpieczone jednak nie stanowi zagrożenia, gdyż gruz jest małych rozmiarów. Ciekawostką jest tu dobrze widoczny niewielki fałd, na który warto zwrócić uwagę. Łupki tworzące osuwisko to łupki menilitowe ogniwa łupków ze Smereczka wieku paleogen. Łupki te charakteryzują się zawartością krzemionki. Materiał ilasty osadzał się w zewnętrznym basenie sedymentacyjnym, a następnie został zdiagenezowany. Są barwy ciemnoszarej i niebieskoszarej. Poprad znajduje się poniżej, ok. 40m od drogi.

3. Stary kamieniołom w Muszynie - Rusinów. Kamieniołom znajduje się przed mostem kolejowym po prawej stronie drogi. Widać tu odsłonięcie piaskowców formacji magurskiej, ogniwa piaskowców z Piwnicznej. Piaskowce te są gruboławicowe, barwy szarej i ciemnoszarej. W strefach zwietrzenia przyjmują barwę rdzawo żółtą. W piaskowcach można zauważyć ślady działalności organizmów mułożernych. Kamieniołom zaproponowano na stanowisko dokumentacyjne przyrody nieożywionej. Mierzy ok. 15m wysokości, i 25-30m szerokości. Niestety w znacznej części jest zarośnięty przez krzewy i brzozy. Aby kamieniołom stał się interesujący dla geoturystów powinien być gruntownie odkrzewiony.

4. Muszyna - to miejscowość uzdrowiskowa słynąca z licznych źródeł wód mineralnych. Warto tu spędzić więcej czasu i zwiedzić m. in.:
- ruiny zamku biskupiego znajdujące się na wzniesieniu- prowadzi tam ścieżka przez las, z zamku roztacza się piękny widok na Muszynę i okolicę,
- muzeum regionalne- w którym można podziwiać stroje Łemków i narzędzia rolnicze,
- źródła na Zapopradziu- pijalnia Antoni i ujęcie Wanda- można się tu napić wody za symboliczne 10 gr.

5. Rezerwat "Obrożyska" w miejscowości Milik k. Muszyny, wejście do rezerwatu znajduje się po prawej stronie drogi przy parkingu.

6. Cerkiew p.w. Św. Kosmy i Damiana w Miliku.

7. Cerkiew p.w. Zaśnięcia Bogarodzicy w Andrzejówce.

8. "Łopata Polska" - jest to zakole Popradu, rzeka tworzy tu unikalny podwójny półwysep nazywany łopatą. Warto tu przejść się ścieżką przyrodniczą, miejsce jest bardzo malownicze.

9. Żegiestów - Zdrój i Żegiestów wieś. Do atrakcji należy zaliczyć cerkiew p.w. św. Anny (nie należy do szlaku architektury drewnianej) i źródełko Św. Anny zaraz obok.

10. Wierchomla Wielka - malownicza miejscowość przez turystów odwiedzana głównie zimą ze względu na infrastrukturę zimową. Warto tu jednak przyjechać również w innych porach roku i zobaczyć dwa pomniki przyrody nieożywionej. Jednym z nich są ściany skalne zbudowane z piaskowca (ogniwo z Piwnicznej) o długości 100m i wys. 5-20m, ukazujące powierzchnię stropową stromo zalegającego piaskowca. Skałki są wyjątkowo ciekawe ze względu na widoczne kotły eworsyjne, jamki wirowe a także procesy eksfoliacji. Obiekt znajduje się przy peronie stacji, wzdłuż trasy Muszyna- Piwniczna, po prawej stronie drogi, ok. 100m przed zjazdem na Wierchomlę i został objęty ochroną w 1998 roku.
Drugim pomnikiem przyrody nieożywionej w Wierchomli jest staw infiltracyjny o nazwie "Staw Wierchomla", położony kilkaset metrów dalej po lewej stronie drogi. Jest to starorzecze o długości 350m i szerokości 15-25 m. Powstał w miejscu sztucznie odgrodzonego zakola Popradu podczas budowy kolei. Początkowo staw był dłuższy, został jednak rozdzielony na dwie części nasypem kolejowym. Jego głębokość wynosi od 0,5 m do 1,2 m. Ograniczony jest z jednej strony czterdziestometrową skarpą , z drugiej zaś szerokim i płaskim półmetrowym wzniesieniem. Chroniony od 1990 roku.
3 W Wierchomli znajduje się również czynny kamieniołom piaskowca magurskiego, ogniwa z Piwnicznej. W kamieniołomie odsłania się dwustumetrowej miąższości kompleks gruboławicowych piaskowców szarogłazowych. Częste są w dolnej powierzchni ławic odlewy jamek wirowych i hieroglify wleczeniowe. Piaskowce te powstały w basenie sedymentacyjnym z gęstych spływów grawitacyjnych. Piaskowiec jest kopaliną pospolitą, ale należy do kopalin podstawowych. Wykorzystuje się go przede wszystkim do nawierzchni drogowych i kolejowych a także do budownictwa. Eksploatacja trwa cały rok. Kamieniołom jest udostępniony do zwiedzania tylko grupom zorganizowanym.

11. Osuwisko przy drodze (pomiędzy Wierchomlą a Łomnicą) o wymiarach 110 m długości, 75 m wys. i 6400 m2 powierzchni. Ponieważ osuwisko stanowiło zagrożenie zostało odgrodzone od drogi murem betonowym i obecnie jest monitorowane. Widać tu różne rodzaje zabezpieczeń m. in. specjalne siatki podtrzymujące, osuwisko obsadzono też drzewkami i krzewami co zapobiega rozmywaniu gruntu. Osuwisko rozwinęło się na piaskowcach formacji magurskiej należących do ogniwa z Piwnicznej. W tym miejscu piaskowce są średnioziarniste, zawapnione i tworzą ławice 3- metrowej miąższości. Pomiędzy nimi występują pakiety fliszu karpackiego.

4 12. Łomnica Zdrój - na szczególna uwagę w Łomnicy zasługują dwa pomniki przyrody nieożywionej:
- wodospad na potoku Łomniczanka- spadający ze stromo nachylonej ławicy piaskowca potok tworzy piękny wodospad o wys. ok. 3m i długości progu ok.7 m, a u podstawy jest kocioł eworsyjny o gł. do 1,6m. Możliwe jest, że próg wodospadowy zostanie kiedyś rozczłonkowany wzdłuż spękań ciosowych przez erozyjne działanie wody, która już teraz spływa trzema strugami. Poniżej wodospadu znajdują się źródła wód mineralnych typu szczaw wodorowęglanowo - wapniowo - magnezowych. Jedno źródło jest ujęte i wykorzystywane przez tubylców. Obszar chroniony od 1982 roku
- skałka piaskowcowa "Łomniczanka" pochodzenia erozyjnego o dł. 9m, i wys. 3,5 m, zbudowana z piaskowca ogniwa krynickiego i charakteryzująca się ciekawymi strukturami procesu wietrzenia. Skałka została objęta ochroną w 1998 roku i znajduje się nad potokiem "Łomniczanka", w pobliżu Pomnika Pamięci.

13. Piwniczna- Zdrój - miejscowość uzdrowiskowa słynąca wśród kuracjuszy z pięknej Pijalni Wód Mineralnych, warto też zwrócić uwagę na zabytkowy czworoboczny rynek.

14. Rytro - tu nie można pominąć wznoszących się nad wsią ruin zamku z XIII wieku, ciekawostką jest wybudowana w 1991 roku całkowicie polska elektrownia wiatrowa.

15. Nieczynny kamieniołom piaskowca w Barcicach - kamieniołom znajduje się w południowej części wsi na lewym brzegu Popradu. Kamieniołom ma kształt podkowy, centralna część skierowana jest w na północ. W zachodniej części widoczne są przeważnie grube warstwy piaskowca o miąższości dochodzącej do 2m a pomiędzy nimi warstwy szaro-popielatych łupków o miąższości 2- 30cm. Piaskowiec należy do formacji magurskiej, ogniwa z Piwnicznej. Zalega normalnie, ma barwę sinoniebieską, jest głównie średnioziarnisty ale ma też grubsze ziarna. Wzdłuż powierzchni spękań wietrzeje na kolor beżowy. Widoczne jest tu uziarnienie frakcjonalne- od gruboziarnistych piaskowców do łupków. Na powierzchniach spągowych piaskowca można też zauważyć drobne hieroglify.

16. Stary Sącz - piękne zabytkowe miasto leżące w widłach Popradu i Dunajca. Warto tu zobaczyć wspaniały zabytkowy, brukowany rynek a także klasztor Klarysek otoczony murem obronnym.

17. Biegonice - to ostatni punkt proponowanej trasy. Jest to miejsce gdzie kończy się Poprad, a jego wody uchodzą do Dunajca. Zanim jednak Poprad wpadnie do Dunajca, poszerza swe koryto i tworzy niewielkie rozlewisko z bardzo malowniczymi jeziorkami. Do samego ujścia Popradu nie można dojechać samochodem, ale przemieszczając się brzegiem rzeki trzeba tam dotrzeć pieszo.


Trasa została zaprojektowana dla turystów zmotoryzowanych. Czas samego przejazdu wynosi ok. 1 godziny. Proponowaną trasę można traktować również jako trasę rowerową- szosową, jednakże zalecane jest wtedy rozbicie jej na dwa dni.

26

AGH
Akademia Górniczo-Hutnicza
im. Stanisława Staszica
Wydział Geologii, Geofizyki
i Ochrony Środowiska
Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki
al. Mickiewicza 30,
30-059 Kraków
link: journals.agh.edu.pl/geotour