Geoturystyka

Relacje z podróży - Europa

Kacwinianka Wodospady

÷Polska, Karpaty

Wodospady znajdują się we wsi Kacwin, na Pogórzu Spiskim. Obszar ten znajduje się w polskiej części Pogórza Skruszyńsko-Gubałowsko-Spiskiego, które graniczy od południa z Rowem Podtatrzańskim oraz Kotliną Orawsko-Nowotarską i Pieninami od północy.

Trzy duże rzeki wypływające z Tatr: Czarny i Biały Dunajec oraz Białka, stanowiąc południkowe granice, dzielą Pogórze Skruszyńsko-Gubałowsko-Spiskie na cztery części. Na wschód od Białki rozprzestrzenia się właśnie Pogórze Spiskie, którego północno-zachodni fragment należy do Polski. Wodospady znajdują się przy zachodniej granicy Pogórza Spiskiego.

Trzy wodospady znajdują się na odcinku ok. 3 km w potoku Kacwinianka. Potok ten powstaje z połączenia potoków Ostruniańskiego i Frankowskiego płynących po stronie słowackiej, łącząc się z Łapszanką tworzy Niedziczankę, która przecinając jeszcze w swym dolnym biegu wzniesienia Pienin wpada do jeziora Sromowieckiego. Kacwin leży na wysokości 550-590 m n.p.m. około 2 km od granicy Polski ze Słowacją. Dojazd jest możliwy utwardzoną drogą kierując się z Niedzicy lub miejscowości Łapsze Niżne.

Pierwszy i zarazem największy wodospad jest znany pod nazwą Wodospad w Kacwińskim Potoku, jednak nazwa ta jest myląca, ponieważ w rzeczywistości potok, w którym założony jest wodospad nosi nazwę Kacwinianka, natomiast Kacwiński Potok płynie nieco bardziej na zachód od niego i jest dopływem Łapszanki. Inne spotykane nazwy wodospadu, używane przez miejscową ludność i związane z gwarą spiską, to Wodospad pod Mynaszką, Młynarska Bania czy Mynarzko Bania.

1 Wodospad jest zlokalizowany poniżej mostu w pobliżu Kościoła w Kacwinie, na wysokości tartaku, który znajduje się na prawym brzegu rzeki. Został założony na progu, którego szczyt stanowi bardzo odporna ławica wapnistego piaskowca z widocznymi żyłami kalcytu, poniżej leżą cienkie warstwy piaskowców i łupków ilastych, z przewagą łupków. Utwory te należą do warstw zakopiańskich formacji fliszu podhalańskiego, jest to ogniwo górne łupkowo-piaskowcowe wieku oligoceńskiego.

Powstanie wodospadu jest efektem nierównomiernej erozji rzecznej skał, które różnią się odpornością. Ławica piaskowca okrywa podatne na niszczącą działalność rzeki leżące poniżej łupki i cienkie warstwy piaskowców. Wysokość wodospadu jest imponująca i wynosi 7 m, na obszarze Karpat zbudowanych z utworów fliszowych takie wysokości wodospadów są rzadko spotykane.
Erodowana przez potok ławica piaskowca ma w rozciągłości progu miąższość ok. 50 cm i odznacza się wyraźnie jasną barwą od leżących poniżej łupków o ciemnym prawie czarnym zabarwieniu, przedzielonych niekiedy cienkimi ok. 20 cm warstwami jaśniejszych piaskowców. Warstwy leżą tu prawie poziomo, dlatego próg utrzymuje swoja wysokość. Pomiędzy strugą wody a ścianą progu istnieje niewielka wolna przestrzeń, która jest wynikiem niszczenia ściany przez bombardowanie wodą i niesionym materiałem, jak również modelowania pod wpływem działania sił grawitacji. Struga wody ma szerokość blisko 10 m, jednak przy stanach wezbraniowych potok płynie całą szerokością progu mierzącego ok. 15 m, który wtedy najsilniej poddawany jest abrazji.

W dnie potoku, u podnóża progu powstał duży kocioł eworsyjny. Jest on rezultatem działania eworsji, czyli drążenia podłoża u podnóża wodospadu przez wody unoszące materiał skalny. Uderzający rumosz i transportująca go woda wytworzyły mały zbiornik, w którym woda przybiera ruch turbulentny i wraz z szorującym materiałem stopniowo poszerza i pogłębia kocioł. Jest to główny czynnik erozji wstecznej, gdyż podcięta ściana traci stabilność powodując cofanie się progu i przemieszczanie go w górę potoku. Strome, wysokie brzegi poniżej wodospadu obrazują postęp erozji wstecznej, częściowo są one pokryte roślinnością wilgociolubną.

Wodospad w Kacwinie jest obiektem chronionym od 1982 roku, jednakże nie znajdziemy tu takiego oznakowania. Zarejestrowany jest jako pomnik przyrody z uzasadnieniem konieczności ochrony największego naturalnego wodospadu na Podhalu. Ochroną objęty jest próg wodospadu oraz tzw. niecka wypadowa (poniżej progu) o długości 30 m wraz z wysokimi brzegami po obu stronach koryta. Zakazane jest tutaj m.in. dokonywanie istotnych zmian oraz zanieczyszczanie koryta i otoczenia, niszczenie skał i gleby, a także wędkowanie. Na prawym zboczu znajdują się 200 letni młyn-tartak, który napędzany był kołem wodnym, niestety został poważnie uszkodzony w czasie powodzi w 1997r. przez wezbrane wody potoku i wymaga gruntownej odnowy.

Dotarcie do Wodospadu w Kacwińskim Potoku jest utrudnione, gdyż zbocza doliny są bardzo strome i zarośnięte krzewami, nie ma żadnej drogi ani ścieżki prowadzącej do dogodnego punktu obserwacji, a gęsta zabudowa oraz ogrodzone posesje utrudniają dotarcie do obiektu. W odległości ok. 30-60 m od wodospadu, po lewej stronie doliny istnieje dogodne miejsce, ale konieczne jest przejście przez tereny prywatne.

Wodospad umożliwia uprawianie turystyki kajakowej. Przy wysokich stanach przepływu jest wykorzystywany przez doświadczonych kajakarzy, których aktywność zaliczyć należy do rodzaju sportów ekstremalnych, bazujących na najtrudniejszych odcinkach potoków górskich (w skali trudności White Water ten odcinek określany jest jako wyjątkowo trudny).

2Udając się w górę potoku napotkamy dwa wodospady o mniejszych rozmiarach jednakże ciekawe formy morfologiczne. Drugi wodospad nazywany pod Upłazem (w gwarze spiskiej upłaz to skaliste podłoże porośnięte trawą) znajduje się przy końcu wsi, tuż poniżej mostu, za mostem droga utwardzona przechodzi w gruntową i można nią dojść do granicy państwa. Znajdują się tutaj trzy progi założone na warstwach piaskowca wapnistego barwy szarej (warstwy zakopiańskie). Piaskowiec budujący dwa pierwsze stopnie o miąższości kilkudziesięciu cm jest drobnoziarnisty, najniższy stopień ok. 0,5 m charakteryzuje grubsze ziarno piaskowca przechodzące niżej we frakcję żwirową, osłania on niżej leżący kompleks łupków ilastych (całość ok. 1,5 m). Warstwy są pochylone 10o w kierunku południowym i tworzą długie schody, natomiast potok płynie tutaj niemal równoleżnikowo. Woda zbiera się na stopniach i przelewa wykorzystując spękania. Kiedy strumień dociera do przeciwnego brzegu spada z progu utworzonego z wszystkich trzech warstw.

Zejście do koryta jest możliwe z prawego zbocza, stąd też można obserwować odsłonięcie fliszu w stromym prawym zboczu.

3 Ostatni wodospad znajduje się ok. 1,5 km na południe od wodospadu pod Upłazem, dojdziemy do niego najkrótszą drogą kierując się na południe gruntową drogą i odbijając w prawo przy drogowskazie "do granicy". Stąd jednak obserwację utrudniają gęste zarośla i strome zbocze. Udogodnieniem byłoby umieszczenie kładki umożliwiającej przejście na drugi brzeg. Potok płynie tu w kierunku zachodnim następnie skręca na północ i potem na wschód omijając płaski cypelek na prawym brzegu rzeki, z tego miejsca jest korzystny punkt obserwacji. Obecnie można tam dotrzeć trzymając się (od mostu przy wodospadzie pod Upłazem) żółtego szlaku turystycznego. Po przejściu przez kładkę na drugą stronę potoku (ok. 300m od granicy) należy skręcić w prawo przechodząc ok. 200 m pośród łąk. Wodospad założony jest na ławicy piaskowca wapnistego barwy szarej stanowiącej cały próg wodospadu (ok. 1 m). Spływ wody uwarunkowany jest spękaniami i w ten sposób sukcesywnie rozczłonkowuje próg, poniżej którego znajduje się niewielki kocioł eworsyjny. Po pokonaniu progu na odcinku 20 m ciek napotyka jeszcze 3 stopnie zbudowane z cieńszych warstw piaskowca. Będąc na prawym brzegu widzimy wysoką skarpę po przeciwnej stronie, w której widoczne są pochylone pod kątem 10 stopni w kierunku południowym warstwy piaskowców będące przyczyną powstania wodospadu i łupków ilastych fliszu podhalańskiego.

4Obiekty te również wykorzystywane podczas indywidualnych spływów kajakowych, a ich skala trudności określana jest jako trudna i bardzo trudna.

Istniejąca w Kacwinie infrastruktura ułatwi zorganizowanie ciekawej wyprawy. Z Nowej Białej do Kacwina biegnie niebieski szlak turystyczny przez Trybsz, dalej zalesione wzniesienia Pogórza Spiskiego (tutaj pokrywa się z Transbeskidzkim Szlakiem Konnym) i dochodzi do miejsca, gdzie znajduje się największy wodospad. Drugim jest żółty szlak turystyczny kierujący się na teren Słowacji, który przechodząc w szlak czerwony we Frankowej prowadzi do miejscowości Zdziar. Pomiędzy Kacwinem a Wielką Frankową uruchomione zostało turystyczne przejście graniczne, które można przekroczyć pieszo i rowerem, przejście czynne jest w sezonie letnio-jesiennym od lipca do połowy listopada. Przez Kacwin przebiegają także dwa szlaki związane z zagospodarowaniem zasobów kultury materialnej. Jest to Szlak Architektury Drewnianej, trasa nr III "Region Orawsko - Podhalańsko - Pieniński" oraz Szlak Gotycki, który zatacza pętle na trasie Nowy Targ - Kieżmark - Nowy Targ. Ze Szlakiem Architektury Drewnianej związana jest regionalna zabudowa wsi, przede wszystkim oryginalne spichlerze tzw. sypańce o ciekawej konstrukcji pozwalającej na zrzucenie dachu w razie pożaru, obłożone gliną pozyskiwaną z nieurodzajnych, podmokłych łąk Pogórza Spiskiego i podmurówką z piaskowca. W przypadku szlaku gotyckiego zagospodarowany został Kościół Wszystkich Świętych z ok. 1320 r. Do walorów turystycznych należy także odrębna kultura spiska z charakterystyczną gwarą, odrębnym strojem ludowym górali spiskich i tradycyjnymi obrzędami.

W Kacwinie znajduje się orczykowy wyciąg narciarski na Krzyżowej Górze (767 m n.p.m.) o długości 330 m, przepustowości 550 os/godz., uruchomiony w 2002 r. Bazę noclegową stanowią obok dwóch pensjonatów prywatne kwatery i gospodarstwa agroturystyczne.

26

AGH
Akademia Górniczo-Hutnicza
im. Stanisława Staszica
Wydział Geologii, Geofizyki
i Ochrony Środowiska
Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki
al. Mickiewicza 30,
30-059 Kraków
link: journals.agh.edu.pl/geotour