Geoturystyka

Relacje z podróży - Europa

Krzemionki Podgórskie - spacer po dnie morza jurajskiego

÷Polska, Brama Krakowska

Krzemionki Podgórskie - historia Krakowa wpisana w geologię

Od zamierzchłych czasów Krzemionki owiane były nimbem tajemniczości i legend
Julian Zinkow

1 Nie ma chyba Polaka, który nie znałby legendy o Kraku i mistrzu Twardowskim; nie ma Krakowianina, który nie wiedziałby o "Rękawce", obozach "Liban" i "Płaszów". Mało kto wie natomiast, że na Krzemionkach Podgórskich można dzisiaj spacerować po dnie morza jurajskiego i oglądać efekty kolizji płyty Afrykańskiej i Euroazjatyckiej oraz, że przez wieki dostarczały one kopalin skalnych dla rozbudowującego się Krakowa. W obrębie Krzemionek Podgórskich, jak mało gdzie, geologia splata się z historią Krakowa. Proponujemy Państwu fascynującą wycieczkę w przeszłość mierzoną dziesiątkami, tysiącami i milionami lat.

Kopiec Krakusa - słowiański czy celtycki

2 Ten niewielki nasyp ziemny w kształcie stożka, o wysokości 16 i średnicy 57 m u podstawy, usypany został na wyniosłym (271 m n.p.m.) zrębowym wzgórzu Krzemionek Podgórskich zbudowanym z białych wapieni jurajskich. Według Długosza tutaj pochowano legendarnego Kraka, założyciela Krakowa. Wiek i geneza kopca - słowiański czy celtycki nadal są przedmiotem dyskusji mimo licznych badań. Obszernie relacjonuje je prof. Jerzy Wyrozumski w znakomitym dziele "Dzieje Krakowa". Badania wykopaliskowe przeprowadzone w latach trzydziestych XX wieku, z inicjatywy "Ilustrowanego Kuriera Codziennego" nie przyniosły ostatecznych rozstrzygnięć i nie potwierdziły przypuszczenia, że kopiec jest mogiłą. Znalezione blisko podstawy kopca okucie pasa typu awarskiego zdaje się wskazywać na VII-VIII wiek jego usypania, zatem należałoby go łączyć z epoką plemion słowiańskich, ale jest to przesłanka dość wątła i niczym nie potwierdzona, a okoliczności jej znalezienia budzą wiele wątpliwości. Inny pogląd przedstawił geolog z AGH prof. Janusz Kotlarczyk. Analizując położenie kilku par kopców z terenu Polski południowej, przypisał zespołowi kopców Krakusa i Wandy funkcję kalendarzową nałożoną na funkcję kultową. Azymut wyznaczony przez kopiec Krakusa i Wandy jest zgodny z azymutem wschodu słońca w dniu 1 maja. W kulturze Celtów rok dzielił się na dwie połowy: jedna rozpoczynała się 1 maja wielkim świętem Beltaine, w czasie którego gaszono stare i rozpalano nowe ogniska symbolizujące letnie słońce; druga - 1 listopada najważniejszym świętem Samhain, inaugurującym nowy rok, o niezwykle bogatych obrzędach, z których wiele odprawiano na kurhanach. W sensie praktycznym święta te oznaczały początek i koniec wypasu bydła. Hipoteza o celtyckim pochodzeniu kopca Krakusa wydaje się wysoce prawdopodobna i została bardzo poważnie potraktowana przez wielu archeologów i historyków. Gdyby nie sprzączka awarska...

   To nie wszystkie zagadki i tajemnice kopca. Na jego szczycie, w trakcie wykopalisk, znaleziono pień i korzenie 300-letniego dębu oraz ślady kapliczki i starych pochówków. Nie tylko nie rozwiały one wątpliwości, ale jeszcze je pogłębiły. Wielka szkoda, że nie zachował się pień dębu, ponieważ dzisiejsza dendrochronologia pozwoliłaby bardzo precyzyjnie ustalić czas jego wegetacji. Zatem mimo licznych badań i dyskusji legendarny Kopiec Krakusa nadal strzeże tajemnicy swego pochodzenia. Czas pokaże, która z tych hipotez jest prawdziwa.

3

Panorama Krakowa wpisana w geologię

4 Z kopca Krakusa rozciąga się wspaniała panorama. Geologicznie znajdujemy się na ostatnim w kierunku wschodnim wyniosłym wzgórzu, fragmencie monokliny śląsko-krakowskiej, sterczącym wśród osadów zapadliska przedkarpackiego reprezentowanych przez morskie iły mioceńskie.
Wyjaśnijmy pojęcia: monoklina to rodzaj wielkiej płyty złożonej z zespołu warstw zgodnie nachylonych pod niewielkim kątem, a zapadlisko to rozległe obniżenie ograniczone uskokami, wzdłuż których krawędzie zapadliska zostały podniesione. Dla pełnej jasności powiedzmy jeszcze, że uskok to przerwanie ciągłości warstw połączone z ich przesunięciem.

Na bliższym planie w kierunku północnym i zachodnim widzimy następne zrębowe wzgórza: skałki Twardowskiego, Wawel, nieco dalej wzgórze Bronisławy i Sowińca wybijające się z płaskiej morfologii doliny Wisły. Na horyzoncie wyniesiony teren należy do monokliny śląsko-krakowskiej. Wzgórza widoczne w kierunku południowym zbudowane są z pofałdowanych utworów zapadliska, w których usytuowane są złoża soli w Wieliczce i siarki w Swoszowicach. Na horyzoncie widać wyniosłe pasma wzgórz należących już do Karpat fliszowych złożonych z przekładających się wielokrotnie warstw piaskowców i iłowców. Można je zobaczyć w setkach kamieniołomów, w dnie i brzegach rzek i potoków karpackich. W pobliżu kopca znajdują się liczne nieczynne kamieniołomy, w których począwszy od XIV wieku pozyskiwano materiał budowlany dla potrzeb rozwijającego się Krakowa. Ostatni z nich (Liban) zamknięto kilkanaście lat temu.

W ramy krajobrazu ściśle związanego z budową geologiczną nasi przodkowie znakomicie wkomponowali zabudowę starego Krakowa. Wyróżniają się: monumentalna i jakże wspaniale sharmonizowana bryła Zamku Wawelskiego, kościoły: Mariacki, św. Katarzyny, św. św. Piotra i Pawła, Bożego Ciała, św. Mikołaja, oo. Paulinów na Skałce oraz kościół i klasztor oo. Dominikanów. Na wzgórzu Bronisławy widać remontowany kopiec Kościuszki, a na Sowińcu kopiec Piłsudskiego; dalej na zachód klasztor oo. Kamedułów na Bielanach. Niestety ten wspaniały obraz posiada fatalną oprawę współczesnej zabudowy. Poraża dysonans między urokliwym "starym" i nieciekawym (żeby nie powiedzieć koszmarnym) "nowym" Krakowem. Sztampowe blokowiska, dymiące kominy Łęgu i Huty Sendzimira skłaniają do niewesołej refleksji na temat architektonicznych osiągnięć ostatnich 50-ciu lat. W bezpośrednim sąsiedztwie widoczny jest stary Cmentarz Podgórski, urokliwy kościółek św. Benedykta, jeden z bastionów austriackiego systemu obronnego i wieża telewizyjna.

Mroczne dzieje Krzemionek Podgórskich

5Schodzimy z Kopca Krakusa i idziemy ścieżką w kierunku południowym wzdłuż ogrodzenia cmentarza. Po prawej stronie doskonale widoczne są ściany kamieniołomu Liban. Został założony u schyłku XIX wieku w celu eksploatacji wapienia jurajskiego dla potrzeb drogownictwa i przeróbki na wapno. Grube ławice wapieni leżą poziomo. Wyraźnie zaznaczają się trzy systemy regularnych spękań (tzw. ciosowych) - dwa systemy ciosu pionowego i cios poziomy, pokładowy. W ścianie południowej kilka niewielkich nisz o rdzawo - brunatnym zabarwieniu. To efekt procesów krasowych polegających na rozpuszczaniu skał przez wody powierzchniowe i podziemne. Dno kamieniołomu jest częściowo zalane przez wodę, z której wystają resztki scenografii do filmu "Lista Schindlera". To tutaj kręcone były sceny obozowe do tego filmu. W latach 1942 - 1944 okupant hitlerowski założył w kamieniołomie karny obóz Służby Budowlanej "Liban". Liczba ofiar jest trudna do oszacowania, w fazie likwidacji zastrzelono 21 osób. Wchodzimy na rozległy, płaski szczyt wzgórza, częściowo zajęty przez przepompownię wody dla Krakowa. W kierunku wschodnim widoczna jest niecka płytkiego, olbrzymiego wyrobiska starego kamieniołomu. Liczne niewielkie skałki na stokach niecki obozu świadczą o tym, że budują go wapienie górnej jury. W nielicznych odsłonięciach powyżej wapieni widoczne są młodsze osady: żwiry kwarcowe i margle wieku kredowego jednoznacznie wskazujące na proces wkraczania morza na ląd.

6 W czasie II wojny światowej tutaj zlokalizowano obóz koncentracyjny Płaszów. Częściowo zajął on teren przedwojennego dużego cmentarza żydowskiego, a do budowy obozu wykorzystano nagrobki cmentarza. Zamordowano tutaj co najmniej osiem tysięcy ludzi, głównie Żydów, Romów a także Polaków i obywateli innych narodowości. Do dzisiaj pozostało wiele śladów obozu: "Szary Dom" - główna wartownia i karcer dla więźniów; "Czerwony Dom" - willa komendanta obozu; tarasy, na których zlokalizowane były baraki obozowe, do dzisiaj noszą ślady fundamentów, trzy jaskinie - sztolnie wykute przez więźniów z przeznaczeniem na schron przeciwlotniczy i magazyn obozowy. Duży drewniany krzyż oraz pomniki ofiar obozu znaczą miejsca kaźni, tzw. H-Górkę i C-Dołek. Pozostały wyraźne ślady okopów oraz stawy powstałe na miejscu zlikwidowanych masowych grobów. Pozostały także resztki cmentarza żydowskiego w postaci piwniczek grobów i, co wydaje się nieprawdopodobne, jednego całego nagrobka z czytelnym napisem na tablicy.

Terenowi obozu Płaszów nadano kiedyś status Parku Kontemplacyjnego. Niestety tabliczki zniknęły, a duża część obozu przypomina bardziej wysypisko śmieci, niż miejsce pamięci i refleksji. Trzeba jak najszybciej zapobiec dewastacji tego miejsca.

7

Bonarka - Rezerwat Przyrody Nieożywionej

8 Rezerwat Przyrody Nieożywionej "Bonarka" o pow. 2,29 ha został utworzony w 1961 roku w części nieczynnego kamieniołomu. Następstwo wiekowe skał występujących w obrębie rezerwatu przedstawia się następująco. Najstarsze skały widoczne są w dnie kamieniołomu. Są to grubo uławicone białe i kremowe wapienie z licznymi ciemnymi krzemieniami w formie buł i płaskur. Stwierdzono w nich skamieniałe szczątki organizmów morskich: amonity, gąbki i ramienionogi, wskazujące na górną jurę (ponad 140 min lat temu). Powstały one w ciepłym i płytkim morzu. Strop tych wapieni ścięty jest powierzchnią abrazyjną tworzącą dno kamieniołomu.

   Na tej powierzchni leżą białe skały wapienno-ilaste, tzw. margle i wapienie margliste z licznymi twardymi bułami krzemionkowo-wapiennymi (tzw. czerty). Zawierają one różne skamieniałości: jeżówce, małże, belemnity, ramienionogi i gąbki, a także szczątki ryb. Znaleziono tutaj rzadki minerał - haczetyn (C98H78), barwy biało-żółtej, którego skupienia wypełniały niewielkie pustki w skale. W marglach odsłaniających się we wschodniej skarpie kamieniołomu widoczna jest cienka wkładka bentonitu (skała ilasta) powstała wskutek podmorskiego wietrzenia nagromadzonych na dnie popiołów wulkanicznych. Margle powstały w środowisku morskim ponad 70 min lat temu. W XIX i na początku XX wieku były eksploatowane do wyrobu cementu.

9 W skarpie od ulicy Kamieńskiego odsłaniają się kolejne skały profilu. Na marglach występują cienkie pokrywy kremowo-różowych okruchowych skał wapiennych (tzw. caliche). Powstały one w trzeciorzędzie (kilkanaście mln lat temu) na lądzie, w klimacie suchym, wskutek wielokrotnie powtarzającego się procesu rozpuszczania i wytrącania węglanu wapnia w rumoszu utworzonym z margli. Caliche przykryte jest kompleksem szarozielonych skał ilastych wieku trzeciorzędowego. Powstały one ponad 10 min lat temu w zbiorniku morskim, w którym okresowo istniały warunki sprzyjające sedymentacji chemicznej, co dostało potwierdzone (wkładkami gipsu oraz złożami soli kamiennej w Wieliczce i Bochni).

10

Spacer po dnie morza jurajskiego

11 Tak, tak, to możliwe. Mimo że morza już tutaj nie ma od 140 min lat, to jego ślady są czytelne do dziś. Niezwykle interesującą z geologicznego punktu widzenia jest odsłaniająca się w rezerwacie powierzchnia abrazyjna ścinająca stropową część wapieni górnojurajskich. Powierzchnia ta nachylona ku południowemu wschodowi pocięta jest na fragmenty niewielkimi uskokami.

   Takie powierzchnie powstają w trakcie transgresji, czyli powolnego wkraczania morza na ląd zbudowany z twardych skał. W strefie brzegowej rozwija się intensywna erozja morska polegająca na niszczącej działalności okruchów skał, żwirów i piasku przetaczanych po dnie. Powierzchnia ta, łagodnie nachylona w stronę morza, rozrasta się w kierunku lądu wskutek cofania się intensywnie niszczonego stromego brzegu (klif). Powierzchnia odsłaniająca się w rezerwacie reprezentuje jedną z kilku powstałych w trakcie górnokredowych transgresji morskich (ponad 80 min lat temu). Nierówności powierzchni związane są z różną odpornością skał budujących dno (wapienie i krzemienie) oraz przebiegiem procesu niszczenia. Liczne okrągłe zagłębienia zostały wydrążone przez jeżówce lub powstały w wyniku rozpuszczenia wapieni na kontakcie z otoczakami kwarcu "wciskanymi" przez grube kompleksy skał nadległych. Na powierzchni abrazyjnej widać liczne naskorupienia, płaskury i buły krzemionkowe, które powstały w wyniku wytrącenia się krzemionki krążącej szczelinami ciosowymi w wapieniach.

12

Schematyczna mapa ścieżki dydaktycznej rezerwatu Bonarka
(mapa czarno-biała dostępna w wersji do druku)

Karpaty nacierają na płytę krakowsko-śląską

13 Karpaty to dziecko jednej matki - oceanu Tetydy i dwóch ojców: płyty Afrykańskiej i Euroazjatyckiej. Ściślej mówiąc osady złożone na dnie północnego odgałęzienia oceanu Tetydy zostały zdeformowane w wyniku kolizji płyty Afrykańskiej i Euroazjatyckiej. Efektem są różne masywy górotworu karpackiego - Tatry, Pieniny i Beskidy. Skały budujące te masywy powstawały w bardzo długim okresie czasu - ponad 200 min lat, a morze ostatecznie zniknęło na tym terenie około 10 min lat temu (oj szkoda, szkoda - Kraków zyskałby jeszcze wspanialsze położenie). W obrębie rezerwatu znajduje się wiele pęknięć i uskoków mających związek z tą kolizją. Dwa największe uskoki przecinają powierzchnię abrazyjną i tworzą charakterystyczne progi skalne, w których przesunięcie nastąpiło wzdłuż kilku nierównych i potrzaskanych powierzchni. W części południowej rezerwatu widoczny jest jeszcze jeden uskok o przebiegu poprzecznym do opisywanych i o zrzucie malejącym do zera na odcinku kilkunastu metrów. Jest to tzw. uskok zawiasowy. Uskoki widoczne w rezerwacie powstały w miocenie (kilkanaście min lat temu) w trakcie nasuwania się od południa fałdującego się górotworu karpackiego.

14

26

AGH
Akademia Górniczo-Hutnicza
im. Stanisława Staszica
Wydział Geologii, Geofizyki
i Ochrony Środowiska
Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki
al. Mickiewicza 30,
30-059 Kraków
link: journals.agh.edu.pl/geotour