Geoturystyka

Relacje z podróży - Australia i oceania

Nowa Zelandia Aoteora - kraina długich białych obłoków

÷Nowa Zelandia

W roku 2003 opuszczając Australię snułem wiele planów na temat sposobu powrotu do Polski. Początkowo chciałem wracać przez Azję, ale ostatecznie wyklarowała się trasa: Australia - Nowa Zelandia - Hawaje - Kanada - Anglia - Polska. Dzięki tej spontanicznej zmianie planów udało mi zwiedzić Nową Zelandię.
Decyzji tej nie żałuje, gdyż kraj ten w stosunku do Europy znajduje się na "samym końcu świata" i z tego względu być może mógłbym nigdy tam nie pojechać, a naprawdę warto (do Azji myślę, że kiedyś pojadę). Jeśliby przebić globus linią prostą przez jego środek, wbijając ją w miejscu gdzie zaznaczona jest Polska, to linia ta wyjdzie z globusa blisko miejsca gdzie znajduje się Nowa Zelandia, zatem można stwierdzić, że znajduje się ona dalej niż Antarktyda.
Nowa Zelandia znajduje się stosunkowo blisko Australii, dlatego też wszystkim, którzy są/będą w krainie Auss (czyt. Ozz) polecam udanie się do krainy Kiwi. W końcu to tylko rzut beretem przez morze Tasmańskie (1600 km na południowy wschód od Australii, ok. 2h lotu Quantas'em albo New Zealand Airlines).
Nowa Zelandia to kraj niezwykle bogaty w atrakcje geoturystyczne (dla mnie jest ona jedną wielką atrakcją geoturystyczną). Atrakcje występujące na dwóch głównych wyspach różnią się zasadniczo. Zanim jednak przedstawię ich skromną część chciałbym przybliżyć nieco ewolucyjnej historii tego wyspiarskiego kraju, dzięki czemu będzie można lepiej zrozumieć charakter tych atrakcji.

Geneza

1Region Nowej Zelandii ukształtował się na marginesie superkontynentu Gondwany przyległym zarówno do lądu Australii jak Antarktydy, w postaci stożka napływowego. Materiał detrytyczny pochodził najwyraźniej z silnej erozji gór i stanowiły go szarogłazy transportowane przez rzeki do strefy batialnej. Osady te gromadziły się na przestrzeni 150 - 300 mln lat.
Zapisane w skałach skamieniałości, jak i sama kompozycja petrograficzna skał w Nowej Zelandii, wykazują wyraźne powinowactwo ze skałami tego samego wieku występującymi w Australii i na Antarktydzie. Podobieństwo to kończy się jednak między 100 a 80 mln lat temu, kiedy to Nowa Zelandia oderwała się od Gondwany i zaczęła przemieszczać się ku obecnej pozycji.

2Równocześnie z oddzielaniem się Nowej Zelandii od Gondwany tworzy się Morze Tasmana. Badania nad polem magnetycznym dna Morza Tasmańskiego dowiodły, iż dna rozszerzało się stopniowo przez 25 mln lat, aby ok. 60 mln lat temu osiągnąć mniej więcej dzisiejszą wielkość.
Nowa Zelandia bywa porównywana do Arki Noego, która przetransportowała faunę i florę w izolowane miejsce. W ten sposób przetrwały tam endemiczne gatunki jak trzeciorzędowy gad tuatara, liczne ptaki nieloty (kiwi, czy żyjący do XVIII gigantyczny ptak Moa) oraz gatunki takich drzew jak kauri i podocarpy.
Przeważająca część mini-kontynentu NZ jest zdecydowanie cieńsza od normalnej skorupy kontynentalnej. W miarę jak mini-kontynent oddalał się od Gondwany w kierunku Pacyfiku, zanurzał się coraz bardziej pod wodą. Tylko w rejonach gdzie skorupa była grubsza (jak np. Central Otago) mikrokontynent wystawał nieco poza poziom oceanu. Gdzieniegdzie morze wdzierało się na te obszary tworząc morskie osady.

3Ok. 25 mln lat temu utworzyła się strefa rozłamu i w przeważającej mierze zanurzona Zelandia znalazła się na granicy płyt litosferycznych, pomiędzy płytą indo-australijską a płytą pacyficzną. W miarę jak płyty zaczynają się obracać w rejonie dzisiejszej Wyspy Południowej tworzy się Uskok Alpejski, który zaczyna odsuwać od siebie przyległe dotąd struktury do dzisiejszej odległości 480 km. Procesowi temu towarzyszy intensywne wypiętrzanie się lądu. W rejonie dzisiejszej Wyspy Północnej zaczyna formować się strefa subdukcji, w której płyta pacyficzna (po prawej) zaczyna być subdukowana (posuwana) pod płytę indo-australijską. Ruch płyty pacyficznej (w tempie 40-50 mm na rok) w kierunku zachodnim spowodowany był/jest wylewami magmy ze grzbietu wschodnio-pacyficznego. Obszar NZ zalicza się do Pacyficznego Pierścienia Ognia. Dzięki temu procesowi dzisiejsza Wyspa Północna charakteryzuje się niezwykłym wulkanicznym krajobrazem.

4Granica pomiędzy płytami litosferycznymi znajduje się na krawędzi szelfu kontynentalnego, po wschodniej stronie Wyspy Północnej. Przebiega wzdłuż rowu tektonicznego Hikurangi. Granica ta w regionie Marlborough rozcina Wyspę Południową wzdłuż uskoku alpejskiego, a następnie przechodząc przez fiordy (blisko Milford Sound) kieruje się z powrotem do oceanu i przyjmuje przeciwny kierunek subdukcji. Na obszarze Wyspy Południowej płyty litosferyczne zgniatają się nawzajem powodując wypiętrzanie się lądu. Uskok alpejski jest najbardziej charakterystyczną strukturą geologiczną Wyspy Południowej. Płyty litosferyczne przemieszczają się wzdłuż tego uskoku z prędkością 2-3 mm na rok, powodując liczne trzęsienia ziemi. Jeśli ruch ten będzie się kontynuował, to Wyspa Południowa zmieni swój kształt na bardziej wydłużony.

Obszar lądowy Nowej Zelandii jest relatywnie mały w stosunku do kontynentu Zelandii. Jest on wynikiem agradacji (akumulacji osadów) lub wypiętrzania. Wypiętrzanie szacuję się na ok 5 mm na rok.. Niektóre części lądu ulegają z kolei subsydencji (obniżaniu), ale subsydencja ta jest niwelowana przez sedymenty nanoszone przez rzeki. Ląd Nowej Zelandii jest więc małą częścią "zatopionego" kontynentu, którego obszar szacuje się na 4 mln km2 (stanowi to prawie połowę powierzchni kontynentu Australii). Obszar tego kontynentu w 93 % znajduje się pod powierzchnią oceanu. Jest on niezwykle cienki i nieproporcjonalnie długi. Skały tworzące kontynent różnią się zasadniczo od skał tworzących basen otaczającego oceanu zarówno pod względem kompozycji jak i genezy. Wiercenia w obszarze szelfu dowiodły, że zatopioną część kontynentu stanowią te same skały, które w przeważającej części budują Alpy Południowe.

5

Wyspa Północna została ukształtowana przez wulkanizm i z nim związana jest większość atrakcji na tej wyspie. Aktywny wulkanizm koncentruje się w tzw. strefie wulkanicznej Taupo i tam występują główne atrakcje geoturystyczne tej wyspy. Ten wulkaniczny płaskowyż znajduje się w samym środku wyspy i jest to jeden z nielicznych obszarów na Ziemi o bardzo silnej aktywności geotermalnej.
Wulkany w Nowej Zelandii nie są rozproszone przypadkowo, ale grupują się w obszary o intensywnej i długo występującej aktywności. Ich pozycja i kompozycja lawy z erupcji, jest prawdopodobnie uzależniona od wielkoskalowego ruchu płyt tektonicznych w regionie Nowej Zelandii. Wulkany NZ przedstawiają się w 3 odmianach.

- W rejonie Auckland znajdują się liczne, niewielkie, wygasłe, doskonale ukształtowane małe stożki wulkaniczne, powstałe na skutek łagodnego wydostawania się lawy i popiołów wulkanicznych (stratowulkany). Region ten określany jest mianem pola wulkanicznego. Jest to pierwszy typ wulkanów występujących w NZ. Wulkany, jakie występują w rejonie Auckland i Northland, powstały w miejscach, gdzie wystąpiły małe erupcje na dużym geograficznie obszarze i na przestrzeni stosunkowo dużych przedziałów czasowych (tysiące lat). Każda taka erupcja budowała nowy mały pojedynczy stożek wulkaniczny, który już nigdy nie wykazywał aktywności wulkanicznej.

6

- Duże Stożki wulkaniczne ( II typ) - cechują sukcesywne erupcje w tych samych miejscach. Produkty sukcesywnie powtarzających się erupcji na przestrzeni tysięcy lat zbudowały okazałe stożki, niejednokrotnie przewyższające 200m n.p.m.

7

Park Narodowy Tongariro, który znajduje się na południe od Rotorua wpisany został na listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESSCO. Znajdują się tam trzy potężne wulkany: Tongariro, Ngaruhoe oraz Ruapehu. Krajobraz ukształtowany przez aktywne wulkany ma unikalny charakter. Widok rozległej przestrzeni zasypanej przez popioły wulkaniczne daje wyobrażenie o skali zjawiska, jakim jest eksplozja wulkanu.
Ngaruhoe - jest jednym z najbardziej aktywnych wulkanów NZ. Wybucha średnio, co 15-20 lat. Jego ostatnia erupcja miała miejsce w 1978 r. Jest to wulkan bazaltowo - andezytowy.
Ruapehu - Ruapehu jest najwyższym wulkanem w Nowej Zelandii (2797 m), najwyższą górą na Wyspie Północnej. Jest również najczęściej odzywającym się wulkanem spośród trójki najaktywniejszych wulkanów w NZ jakie stanowią: White Island, Ruapehu i Ngaruhoe.
Stożek wulkaniczny Egmont nazywany również Górą Taranaki znajduje się na zachodzie wyspy, na półwyspie Taranaki. Jest wulkanem o przewadze skał bazaltowo-andezytowych. Ostatnia erupcja nastąpiła 250 lat temu. Krajobraz wulkaniczny Góry Egmont ma powierzchni ok. 1500 km2. Półwysep Taranaki ukształtowany przez wylewy lawy, spływy laharowe oraz tufy wulkaniczne. Obszar pokryty tymi utworami otacza te wulkany tworząc płaski pierścień kontrastujący z urozmaiconą rzeźbą terenu na wschód od wulkanu Egmont

- Kaldera (III typ) - jest to niezwykle duży krater, powstały wskutek ogromnej eksplozji wulkanu, tak silnej, że cały produkt erupcji zostaje zdeponowany z dala od źródła eksplozji i w konsekwencji subsydencji, powierzchnia w miejscu wybuchu tworzy zapadły obszar. Kaldery wulkaniczne, takie jak Taupo i Okataina (do której zalicza się obszar Tarawera), miały w swojej historii rzadkie ale gigantyczne erupcje, które stworzyły super kratery o średnicy 10-25 km i zdeponowały kilometry sześcienne popiołów wulkanicznych i pumeksu.

8

Kaldera Taupo zajęta przez największe w NZ jezioro została uformowana podczas dwóch potężnych erupcji eksplozywnych: erupcji Oruanui - w przybliżeniu 22'600 lat temu i erupcji Taupo - ok. 1'800 lat temu. Druga erupcja (Taupo) była jedną z największych erupcji w holoceńskich dziejach Ziemi. Zdeponowała duże ilości pumeksu o bardzo szerokim zasięgu. Oto przekrój przez strefę subdukcji w obrębie Wyspy Północnej.

9

Subsydencja zaznaczona uskokami w centralnej części wyspy to Strefa Wulkaniczna Taupo - to rozszerzający się segment skorupy ziemskiej, strefy występowania niezwykle silnych erupcji na przestrzeni 2 mln lat. Znaczna część występującego wulkanizmu Nowej Zelandii występowała w obrębie tego właśnie obszaru.
SWT jest ekstremalnie aktywną strefą w skali naszego globu. W jej skład wchodzą bardzo aktywne stożki wulkaniczne: Ruapehu, Tongarino, Ngauruhoe, White Island oraz dwa najprawdopodobniej, najbardziej produktywne kaldery na Ziemi: Okataina i Taupo.



Oprócz wulkanów niewątpliwie do największych atrakcji geoturystycznych w Nowej Zelandii należą różnego typy utwory geotermalne.
W regionie Rotorua można poznać gejzery, wrzące pola błotne, jeziora siarkowe oraz inne formy parawulkaniczne. Na uwagę zasługuje park geotermalny Wakarewa Waonderland w Rotorua. Znajduje się tam największy i najczęściej odzywający się gejzer w NZ o sympatycznej nazwie Pohutu. Gejzer ten potrafi wyrzucić wodę na wysokość 30 m. Glony nadają martwicom wapiennym przeróżne odcienie szarości, zieleni, żółci. Niektóre miejsca parku wręcz nie przypominają ziemskiego krajobrazu. Znajduje się tam również nieduży krater Rainbow Krater.

1029 km na południe od Rotorua znajduje się jeszcze jeden park geotermalny Wai-o-Tapu. Ma on nieco inny charakter. Na uwagę zasługują w nim gorące pola błotne oraz niezwykły Champagne Pool, którego brzeg o pomarańczowym zabarwieniu powodują wytrącenia minerału o nazwie aurypigment. Basen ma 60m średnicy i 60m głębokości. Temperatura wynosi ok. 74°C. Basen Szampański uformował się 900 lat temu w skutek hydrotermalnej erupcji. W basenie znajdują się terasy zawierające minerały złota, srebra, rtęci, siarki, arsenu i antymonu. W Parku można oglądać wspaniałe struktury wytrącone z węglanu wapnia (martwice wapienną w postaci trawertynu i gejzerytu) czy też terasy krzemionkowe.

Atrakcje geoturystyczne na Wyspie Południowej związane są z górami. Masywy Alp Południowych przewyższają wysokość 3 000 m n.p.m. Rozciągają się na przestrzeni 550 km w kierunku NNE - SW, ciągnąc się niemal przez całą długość Wyspy Południowej. Alpy Południowe sytuują się na nisko położonym lądzie. Ostra granica między płaskim terenem, a górami jest mocno podkreślona przez uskok alpejski, który zaznacza się na całej długości zachodniego obrzeżenia Alp Południowych. Tempo wypiętrzania się Alp Południowych w rejonie uskoku jest duże, wynosi 10 mm/rok. Szacuje się, że całkowite spiętrzenie Płyty Pacyficznej wyniosło ok. 20 km wysokości, ale oczywiście ze względu na towarzyszącą erozje nigdy nie osiągnęło wysokości wyższej niż obecna.

11Cieśniny Marlborough są bardzo urokliwym obszarem na północnym skraju Wyspy Południowej, gdzie morze i ląd stykają się ze sobą, tworząc zawiłe serie długich morskich korytarzy, które wcinają się głęboko w obszar lądu. Jednocześnie między korytarzami wodnymi snują się pogmatwane, wydłużone grzbiety lądu o stosunkowo niedużych wysokościach, przeplatające się z dużą liczbą małych wysepek. Linia brzegowa jest bardzo poszarpana. Stanowi aż 15 % długości linii brzegowej Nowej Zelandii. Cieśniny te są typowym przykładem wybrzeża riasowego powstałego w wyniku subsydencji obszaru lądowego (w tej części litosfery). (Wybrzeże riasowe to wybrzeże na skraju obszaru górskiego lub wyżynnego -obszaru, który nie został zlodowacony)

Kras w PN Paparoa zasługuje na uwagę międzynarodową, ze względu na niezwykłość form. Skały "Naleśnikowe" - Punakaiki znajdują się 50 km na S od Greymount. Są to skały dolomitowe wyrzeźbione przez deszcz i intensywne oddziaływanie fal morskich w bardzo specyficzny sposób. Na pionowych powierzchniach skał wykształciły się poziome, głębokie, równoległe do siebie kanały - rowki. Sprawia to wrażenie stosu poukładanych naleśników. W obszarach krasowych występują liczne jary, ponory i wywierzyska, jaskinie, polja i inne formy krasowe.

12Lodowce w NZ znajdują się w rejonie Góry Cooka (najwyższej Góry NZ 3753m.) Góry Aspiring oraz w regionie Westland. Najbardziej dostępne lodowce są właśnie w tym ostatnim regionie, są to lodowiece: Fox i Franciszka Józefa. Ich jęzory schodzą do wysokości 300 m n.p.m. i są największą atrakcją regionu. W okresie glacjalnym jęzory tych dwóch lodowców dochodziły do wybrzeża, a lodowiec Fox'a wychodził nawet ponad linię brzegową. W przypadku PN Westland, warunki klimatyczne są rezultatem występowania wysokich gór. Są one naturalną barierą dla napływających wilgotnych mas powietrza z zachodu, znad morza. Nowa Zelandia położona jest w zasięgu północnej krawędzi niskiego pasa ciśnień. Okrąża on Ziemię przez południowe oceany, ciągnąc się z zachodu na wschód. Masy powietrza zostają zmuszone do wzniesienia i kondensacji. W rezultacie, po zachodniej stronie Alp Południowych, opady atmosferyczne występują nieustannie, co zalicza ten region do jednych z najwilgotniejszych miejsc na Ziemi. Spacer po powierzchni lodowca Franciszka Józefa pozwala odczuć potęgę lodowców, które wykształciły m.in. fiordy znajdujące się w południowo-zachodniej części wyspy.

Fiordland to kwintesencja tego, co urzeka ludzi w scenerii dzikiej przyrody. Surowe piękno parku najlepiej można doświadczyć w Milford Sound. Park Narodowy Fiordland to również drugi region, który został wpisany na listę UNESCO.
Środowisko fiordów nowozelandzkich jest wyjątkowe. Fiordy tworzą bardzo poszarpaną linię południowo-zachodniej części wybrzeża Wyspy Południowej. W specyficznym klimacie fiordów, będącym wynikiem oddziaływania morza i wód słodkich, wykształciła się tu endemiczna flora i fauna. Fiordy zostały wyżłobione przez masywy potężnych lodowców 20 000 lat temu. Podczas ocieplenia (6 500 lat temu) cofające się lodowce, pozostawiły u wejścia do fiordów duże ilości gruzu skalnego, co stworzyło częściową barierę dla cyrkulacji wód w obrębie fiordów. W obrębie każdego fiordu wymiana wód występuje do głębokości w przedziale 20-40 m. Woda poniżej tego zakresu pozostała prawdopodobnie nienaruszona przez bardzo długi okres czasu.

Milford Sound - jest to jedyny fiord, do którego można dotrzeć droga asfaltową, z tego powodu jest on najbardziej znany z pośród wszystkich nowozelandzkich fiordów. Szczyty wznoszą się tu na wysokość dochodzącą do 1 828,80 m n.p.m. Najbardziej znanym szczytem jest Mitre Pick (1 694 m n.p.m.), który ma wyraźnie stożkowym kształt. Dolina Milford ciągnie się przez 14,5 km zakrzywionym łukiem aż do otwartego morza Tasmana. Na tej długości z fiordem łączą się jeszcze inne doliny, jak Bowena, Sinbada, Harrisona, Stirlinga. Dolina Harrisona zajęta jest wciąż przez lodowiec. Wodospady Stirling Falls (146,30 m) i Bowen Falls (158,50 m) spadają do fiordu po prawie pionowych ścianach. Najgłębsze miejsce we fiordzie znajduje się blisko wejścia do fiordu od strony morza i wynosi 390,14 m p.p.m., 1,5 km za wodospadem Stirlinga. Potężny lodowiec, który ukształtował Milford Sound schodził wyraźnie dalej poza obszar lądu. U-kształtna dolina przedłuża się poza ujście z fiordu wgłębiając się w szelf na długości 3 km aż do skłonu mikrokontynentu nowozelandzkiego. Milford Sound ma do zaoferowania jeden z najbardziej ekscytujących widoków w Nowej Zelandii. Widok ze statku spacerowego pływającego po fiordzie zatyka dech w piersi. Można zobaczyć tu od czasu do czasu delfiny, foki i pingwiny. Znajduje się tu również kilka krótkich szlaków turystycznych, jak np. szlak do Wodospadu Bowena.

Na południu Wyspy PD, w miejscu nazywanym Curio Bay, znajdują się szczątki skamieniałego lasu, zakopanego przez osady powodzi w okresie jurajskim (ok. 180 mln lat temu). Obszar skrzemieniałego lasu rozciąga się na przestrzeni 20 km, ale tylko w zatoce Curio został on odsłonięty przez długotrwałe oddziaływanie pływów (abrazji morskiej). W okresie jurajskim Nowa Zelandia należała jeszcze do super kontynentu Gondwany, zatoka Curio było częściowo zalana ciepłym, bardzo płytkim morzem. Prawdopodobnie po wydarzeniu tym las odrodził się na nowo, a precedens zalania lub zasypania miał miejsce przynajmniej cztery razy w ciągu 20 mln lat. Poszczególne sekwencje tych wydarzeń są wyraźnie widoczne w obwódkach okalających pnie drzew i odsłonięciach klifowych. Przez miliony lat, od kiedy sedymenty zasypały las, impregnując drzewa minerałami zawierającymi krzemionkę, drewno przeobraziło się w skałę. Gdzieniegdzie w mułowcach można również odnaleźć zachowane odciski liści. Około 100 - 70 mln lat temu Nowa Zelandia odłączyła się od Gondwany i zaczęła powoli dryfować w kierunku północnym-wschodnim. Przez ostatnie 10 tys. lat obecna linia brzegowa była kształtowana przez oddziaływanie fal morskich, które stopniowo usunęły warstwy piaskowców, mułowców i gliny, odkrywając szczątki jurajskiego lasu.

Druga część artykułu: Nowa Zelandia - Porady praktyczne

26

AGH
Akademia Górniczo-Hutnicza
im. Stanisława Staszica
Wydział Geologii, Geofizyki
i Ochrony Środowiska
Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki
al. Mickiewicza 30,
30-059 Kraków
link: journals.agh.edu.pl/geotour